حادثه مسجد سرخ
نويسنده : مير احمد بهادر
پاكستان در روزهاي
اخير، يكي از بحراني ترين شرايط خود را پشت سر مي گذارد. حادثه مسجد سرخ و مدرسه
وابسته به آن، براي دولت غربگراي پرويز مشرف به يك چالش جدي تبديل شده و اين كشور
را به يكي از خبرساز ترين مناطق دنيا تبديل كرده است. ماجرا از آنجا شروع شد كه
طلاب مسلح اين مسجد تعدادي زن از جمله 9زن چيني را به اتهام دايركردن مراكز فساد
در داخل مدرسه و مسجد گروگان گرفتند. اين گروگانها اگر چه با وساطت نيروهاي سياسي
و مذهبي پاكستان آزاد شدند ولي طلاب و رهبران آنها از تسليم شدن به نيروهاي نظامي
كه تحت فرمان جنرال مشرف رئيس جمهور اين كشور قرار دارند خودداري كرده و اعلام
كردند كه تا آخرين نفس در برابر آنها ايستادگي ميكنند.
اين اقدام آنها دولت
مشرف را با يك چالش جدي مواجه كرده و در يك دوراهي سخت قرار داده است. مشرف از يك
سو تحت فشار است كه براي تامين امنيت كشور دچار سستي شده است و از عهده اين مهم
بدرستي بر نمي آيد. از سوي ديگر براي انتخابات سال جاري كه در پيش است به حمايت
اسلام گرايان پاكستان نياز دارد و هرگونه برخورد قاطع با آنها مي تواند براي
موقعيت وي و موفقيتش در انتخابات ضربه جدي
وارد كند.
براي درك بهتر انگيزه
و پشتوانه هاي فكري اعمال اين طلبه هاي افراطي در پاكستان، و نيز درك بهتر پديده
هاي سياسي در اين كشور اسلامي بد نيست نظري به گروهها ي مذهبي و اسلامي و سرچشمه
هاي فكري اين گروهها بياندازيم.
ترکيب مذهبى در پاکستان
الف - اهلسنت: که شامل فرقههاى ذيل مىباشند:
1ـ بريلويان 2-
ديوبنديان 3- اهل حديث 4- وهابيان.
ب - تشيع: تقريبا %25 مردم پاکستان را شيعيان تشکيل مىدهند اکثر
شيعيان اماميه بوده، گروهى اسماعيليه و اندکى نيز زيديه هستند.
ج - ساير مکاتب و مذاهب غيراسلامي:
1ـ مسيحيان 2- هندوان
3- سيکها 4- زرتشتيان
5- يهوديان 6- بودائيان 7-قادئيانيان
د - سلسلههاى تصوف:
1ـ چشتيان 2-
سهرورديان 3- نقشبنديان 4- قادريان
بيش از 97 درصد مردم پاكستان مسلمانند و اسلام در همه شئونات زندگي آنان
حضور دارد. از اين رو ساير مكاتب و مذاهب طرفداران چنداني نداشته و در سياست هم
حضور چشمگيري ندارند. اما مسلمانان كه به دو گروه عمده شيعه و سني تقسيم مي شوند،
مراكز ديني و مدارس مخصوص به خود دارند كه از لحاظ مالي از دولت مستقل هستند. گفته
مي شود هم اكنون بيش از 12 هزار مدرسه ديني در پاكستان فعاليت مي كنند.
مدارس عمده اهلسنت
عبارتند از: جامعه اشرفيه و جامعه نعيميه در لاهور، خيرالمدرس و دارالعلوم در ملتان.
دارالعلوم حقانيه در اکوره ختک، جامعه اشرفيه در پيشاور، جامعه اسلاميه در
بهاولپور، مدرسه
البنات ويژه بانوان جامعه فاروقيه و دارالعلم امجديه در کراچي.
اهل تشيع نيز مراکز دينى متعدد در شهرهاى مختلف دارند از جمله: مرکز
بزرگ دينى المنتظر در لاهور، جامعه اهلبيت در اسلامآباد، مدرسه مومن و مدرسه آيتالله
حکيم در روالپندي، مدرسه
مشاعالعلوم در حيدرآباد و مدرسه امام صادق در کويته.
در بسياري از اين مراكز تعاليم ايدئولوژيكي
به گونه اي عرضه مي شود كه باعث ترويج تعصب اسلامي مي گردد. براي مثال بسياري از
رهبران و عساكر طالب در اين مراكز آموزش ديده اند. اصلي ترين ماده درسي در
اين مدارس
جهاد طبق الگوي تركيبي ايدئولوژيكي مكتب «ديوبندي» و مكتب «سلفي» است.
مكتب «ديوبندي» ريشه در شكست قيام مسلمانان
هند در سال 1857 و انحلال رسمي حكومت گوركانيان و تسلط كامل انگليس
دارد. علماي تراز اول در بررسي علل شكست به «جهاد» رسيدند و با
تأسيس مدرسه ديني «ديوبند» كه در آن زمان دهكده اي كوچك بود، آموزش «جهاد» را
براي آزادي دوباره هند در رأس مواد درسي قرار دادند.
اين مدرسه در عالم اهل سنت تأثيرات بسيار عميقي بر جاي گذاشت و از
آنجا كه تدريس هرگونه علوم
جديد كه وابسته به قدرت استعماري تلقي مي شد ممنوع اعلام گرديد. طلاب
و علماي مكتب «ديوبندي»
با ديدگاهي حزبي تربيت شدند و بازگشت به اصل اسلام آن طور كه آنها برداشت مي كردند، در
اولويت آموزش قرار گرفت.
علماي ديوبندي بعدها در استقلال شبه قاره هند و تأسيس
پاكستان نقش موثري پيدا كردند. هر چند كه مكاتب فكري ديگري نظير مكتب «بريلوي» و مكتب
«يلورودي» به وجود آمدند و با مكتب «ديوبندي» رقابت كردند، اما در هر حال ديدگاه
جهادي مكتب ديوبندي غلبه يافت.
اتفاق مهمي كه باعث شد ديدگاه مكتب ديوبندي در
شرايط كنوني تقويت شود تحولات افغانستان و اشغال كشور بوسيله اردو سرخ اتحاد شوروي سابق بود. امر جهاد مورد توجه قرار
گرفت و مكتب ديوبندي كه در
اساس بر تفكر ضد انگليسي و غربي متكي بود، اولويت خود را جهاد در
افغانستان قرار
داد. مدارس مذهبي پاكستان مورد حمايت دولت اين كشور قرار گرفتند و در
تقسيم بين المللي
كار در جهاد افغانستان، حمايت مالي مدارس مذهبي به كشورهاي ثروتمند عرب حوزه خليج فارس و در رأس
آنها عربستان سعودي و امارات متحده عرب واگذار شد.
حمايت تسليحاتي را آمريكا و انگليس برعهده
گرفتند و پاكستان هماهنگ كننده كمكها به جهاد در نظر گرفته شد.
درست در همين زمان بود كه مكتب ديوبندي با
مكتب سلفي پيوند
خوردند.
واقعيت آن است كه مدارس مذهبي در پاكستان در
دوره جهاد بشدت مورد حمايت دستگاه امنيتي اين كشور موسوم به
«آي. اس. آي» قرار گرفتند و در كنار آموزش ايدئولوژيك، آموزش نظامي طلاب و جهادگران در
گسترده ترين سطح ممكن مورد توجه بود. علماي ديني مسؤوليت آموزش ايدئولوژيك طلاب را برعهده
داشتند و افسران امنيتي
آي. اس. آي آموزش نظامي آنها را پذيرفتند. هرگاه بدون پيشداوري
شرايط كنوني
افغانستان و پاكستان و ارتباط آنها با تفكري كه از آن به نام طالبانيزه
كردن قدرت مورد
ارزيابي قرار دهيم، محصول پيوند سلفي گري و تفكر ديوبندي دو نيرو مهم ايدئولوژيك خواهند
بود. طالبان و القاعده بدون شك محصول همين واقعيت هستند.
تغيير جهت استراتژيك پاكستان در قبال طالبان
و القاعده سبب شد كه آنها نيز تغييرجهت دهند و مصداق جديدي براي تطابق بحث جهاد
بيابند. تمدن غرب و نمادهاي آن آمريكا و انگليس يك بار ديگر مورد توجه مدارس مذهبي پاكستان
قرار گرفت.
از قضا
حضور انگليس در كنار آمريكا با توجه به سابقه جهاد در شبه قاره هند عليه
انگليس سبب
شد كه اين تغيير مصداق با چالش جدي رو به رو نگردد و تقريباً
بسرعت پس از اشغال
افغانستان بوسيله آمريكا و ناتو جايگزين مصداق قبلي اتحاد شوروي شود.
منتها حقيقت آن است كه دنياي غرب نيز با همان سرعت متوجه خطر
شد و تدابير خاص خود را
اتخاذ كرد. بحث اصلي در همين جاست كه سعي مي شود آن را پنهان نگاه
دارند.
آمريكا؛ دولت عربستان سعودي و پاكستان را
بين حفظ قدرت حاكم و ادامه حمايت از جهاد مجبور به انتخاب كرد. طبيعي بود كه حفظ قدرت انتخاب
شود.
بنابراين تغيير در روش جهادي و اصلاح برنامه درسي مدارس
تقويت كننده سلفي و ديوبندي در عربستان سعودي و پاكستان مطرح شد. بهانه در پاكستان، امروزي كردن
دروس مدارس، استفاده از رايانه و آموزش زبان انگليسي با هدف جذب
دانش آموختگان مدارس مذهبي همچون مدارس رسمي در بازار كار عنوان شد، اما مدارس زير بار آن
نرفتند و مسأله جهاد با آمريكا در افغانستان جايگزين جهاد با شوروي شده بود. موضوعي كه غرب را
دچار مشكل مي كرد.
جنرال مشرف رئيس جمهور پاكستان تحت فشار آمريكا ناچار به برخورد با جريان طالبان و القاعده شده
است. مقاومت مدارس مذهبي كه
دروس جهادي را از برنامه درسي خود حذف نمي كنند، حكومت جنرالها را در
پاكستان تهديد
مي كند.
آمريكا با خانم بي نظير بوتو نخست وزير
اسبق در تبعيد و رهبر حزب مردم وارد مذاكره شد تا اگر جنرال مشرف شكست خورد گزينه سياسي
را جايگزين گزينه نظامي
كند و از قدرت گرفتن تفكر طالباني در پاكستان جلوگيري نمايد. سال جاري سال
انتخابات پارلماني
در پاكستان است و زمان زيادي نمانده است.
در چنين فضايي حادثه مسجد سرخ مي تواند يك
نقطه عطف هم باشد. بدين معنا كه تكليف دولت و مدارس مذهبي را يك سره خواهد كرد. دولت و اردو
مصمم به پايان دادن تفكر طالباني و مدارس مذهبي پاكستان هستند.
اردو پاكستان سازمان يافته و اردوي حرفه اي است كه در آن سلسله مراتب فرماندهي بسيار جدي
است. بنابراين توان و قدرت لازم را براي كنترل اوضاع در اختيار دارد، اما تفكر
سلفي - ديوبندي را نمي تواند از بين ببرد؛ زيرا به نظر مي رسد اين تفكر در دنياي
اسلام ريشه دوانده است.
در اين بحث، پاكستان متهم اصلي است و مدارس مذهبي در رأس
اين اتهام قرار گرفته اند. دولت پاكستان دير يا زود مجبور مي شد با مدارس مذهبي
برخورد كند. اظهارات اخير جنرال مشرف كه هشدار داد پاكستان در حال طالبانيزه شدن است،
نشان داد كه پاكستان تصميم خود را گرفته است.
اما موضوع به همين سادگيها نيست. اسلامگراها در پاكستان از حمايت
مردمي قابل توجهي برخوردارند؛ بويژه در دو ايالت سرحد و بلوچستان كه قبايلي هستند كه
با قدرت مركزي نيز چندان روي موافق نشان نمي دهند.
رقابت بين نخبگان
سياسي و جنرالهاي اردو بر سر قدرت شديد است و پاكستان تهديد به جنگ داخلي مي شود. اگر
آمريكا به اين نتيجه برسد كه رويارويي اردو و بنيادگراهاي اسلامي در رقابت به شكست اردو
منتهي و پاكستان
طالبانيزه مي شود، گمان مي رود كه جنرالها تشويق شوند كه به پسته
ها باز گردند و
پروگرام طالباني شدن پاكستان از طريق بازگشت احزاب مهار شود.
پايان